آسیب شناسی وحدت اسلامی
بر ساحل سخن
چكیده
1. مسئله اسلامی شدن دانشگاه یک بحث خاص خودش و همایش مخصوص خودش را دارد. 2. وحدت وفاق ملی و سران سه قوه و مجمع تقریب و مجمع جهانی اهل بیت برکات خاص خودش را دارد. 3. حوزه و دانشگاه اگر بخواهند در مقام وحدت سخن بگویند باید ارزیابی کنند که خطر اختلاف چیست. 4. کار اساسی حوزویان و دانشگاهیان، معلوم و علم و عالم است. 5. بیگانه در آن دو بخش نفوذ پیدا کرده. 6. مواظب باشیم در بخش دیگر نفوذ پیدا نکند. 7. تنها راهش آن است که آینه شویم. آینه شو تا بردت سوی دوست، کوی دوست. آنوقت دیگر اختلافی نیست.
آیت‌الله جوادی آملی پس از بیان مطالبی درباره بركات اسلامی شدن دانشگاه، وحدت و وفاق ملی، وحدت سران سه قوه و مجمع تقریب و مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، به بحث پیرامون وحدت حوزه و دانشگاه پرداخت كه خلاصه آن را ملاحظه می‌كنید:
تا ما به خطر اختلاف آشنا نشویم از منافع وحدت آگاه نخواهیم شد و تا از منافع وحدت آگاه نشویم به بحثش نمی‌پردازیم، برای تحصیلش نمی‌كوشیم و برای حراستش سعی نمی‌كنیم.
پیامبر خدا(ص) در مورد ضرورت وحدت فرمود: «ایاكم و البغضاء و ایاكم و كذا و كذا فانها الحالقه لدینكم». اختلاف، مثل یك تیغ تیز به دست اختلاف كنندگان است كه هر روز دینشان را تیغ می‌كشند مثل كسیكه سرش را هر روز تیغ می‌كشد دیگر مویی نمی‌ماند و نمی‌روید. فرمود: كینه یعنی این! دو نفر در حوزه یا دانشگاه كه با هم اختلاف دارند محور اساسی اختلاف، دین و خدا و امثال ذلك است لذا برای اینكه دیگری را از پا در بیاورد از هیچ كاری كوتاهی نمی‌كند. اما در واقع دارد دین خودش را تیغ می‌كشد. این آن را تكفیر می‌كند و آن این را تفسیق می‌كند. در این میان دین خود را تیغ می‌كشند. دیگر دینی برای طرفین باقی نمی‌ماند. وقتی برای طرفین، دینی باقی نماند به جامعه سرایت می‌كند. جامعه كه از دین تهی شد حمله بیگانه همان و سلطه او همان. پس انسان هیچ چاره‌ای ندارد مگر آنكه متحدانه بیندیشد.
اما راه برقراری وحدت چیست؟ تا انسان دشمن و راه نفوذ او را نشناسد نمی‌تواند وحدت را برقرار و حفظ كند. پیامبر فرمود: علما مرزداران دینند و امیرالمؤمنین فرمود: «من نام لاینام عنه» كسیكه در سنگر است نباید بخوابد بلكه خواب را مزمزه می‌كند. اما اگر كسی خوابش برد دشمن كه نمی‌خوابد. بنابراین اگر كسی نداند دشمن او كیست و كالای او چیست، چه می‌خواهد و از چه راه وارد می‌شود قهراً سرمایه را می‌بازد. حوزه‌های علمی و دانشگاهی با سه عنصر محوری كار دارند كه در همه این عناصر، دشمن نفوذ كرده است: معلوم، علم و عالم. در مورد معلوم، خداوند می‌فرماید همه چیز عالم سرجای خودشانند. اگر شما صدها بار هم خدمت معلومات بروید می‌بینید هیچ شكاف و اختلاف و بی‌نظمی در آنها نیست. لو كان فیهما الهه الا الله لفسدتا. و نیز می‏فرماید:
ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت فارجع البصر ینقلب الیك كرتین. با توجه به معنای كلمه فوت، معنایش این است كه هیچ كس سرجایش را ترك نكرده. اگر كسی پست خودش را ترك كند می‌شود فوت.
پس خداوند فرمود من معلوم را از صدر تا ساقه جهان طوری آفریده‌ام كه هیچ اختلافی بین آنها نیست و همه از عرش تا فرش مسخرند. در مورد علوم نیز خداوند جوری تنظیم فرموده كه هیچ علمی علم دیگر را نفی نمی‌كند؛ بعضی در خدمت بعضی‌ هستند. بعضی‌ها خدمتگذار بعضی‌اند بعضی فائده بعض دیگرند. هیچ نقد و نقضی بین سلسله دانش‌ها نیست. بعضی مبادی‌شان را از بعض دیگر، بعضی مسائلشان را از برخی دیگر می‌گیرند و بعضی وامدار بعضی‌اند.
اما نسبت به عنصر سوم كه علمای حوزه و دانشگاهند ذات اقدس اله بما خبر داد كه عواملی چند، هم در معلوم اثر گذاشتند هم در علوم و هم تلاش می‏كنند در علمای حوزه و دانشگاه اثر بگذارند. اما در معلوم اثر گذاشتند: ظهر الفساد فی البر و البحر بما كسبت ایدی الناس. این وضع محیط زیست در اثر همین است؛ یهلك الحرث و النسل؛ ان الملوك اذا دخلوا قریه افسدوها و جعلوا اعزه اهلها اذله. نگذاشتند این نظام هماهنگ زیبا باهماهنگی، به مردم خدمت كند. آیه ظهر الفساد فی البر و البحر دو مطلب را به ما می‌گوید: 1. این نظام هماهنگ بود، بیگانه نفوذ كرد و این نظام را بهم زد، یعنی معلوم‌ها را به هم زد. 2. درباره علوم فرمود: تمام علوم خدمتگذار یكدیگرند اما شبهه كه آمد آن علم نه تنها مشكل خودش را حل نمی‌كند بلكه چوب لای چرخ علم دیگر می‌گذارد. این شبهات از كجا پدید می‌آید: ان الشیاطین لیوحون الی اولیائهم. شیطان نه تنها به آن طاغیان می‌گوید فساد و اهلاك حرث و نسل را برعهده بگیرید به برخی عالمان نیز می‌گوید شبهه ایجاد كنید. شبهه ویروسی است كه بساط علم را بر هم می‌زند. تمام این مغالطه‌هایی كه سیزده قسمش در منطق آمده و ممكن است زیرمجموعه‌‌اش خیلی بیش از اینها باشد همه به دخالت شیطان است: یا محمول را به جای محمول دیگر یا موضوع را به جای موضوع دیگر می‌گذارد و یا رابطه‌ها را منقطع می‌كند. در هر موردی كه انسان اشتباه می‌كند به دخالت شیطان است. پس ظهر الفساد فی العلوم، چه علوم بحری و چه علوم بری، بما كسبت ایدی الناس بوسوسه ابلیس. اینكه خداوند فرمود اتقوا الله و یعلمكم الله سرّش این است كه یعنی طوری زندگی كنید كه او نتواند راه پیدا كند. شما مطلب را درست بفهمید. عمده آن است كه ما خودمان را دریابیم. اگر ما آدم خوبی باشیم هم می‌توانیم جلو فساد را بگیریم هم می‌توانیم منشأ فساد را شناسایی كنیم هم جلو شبهات را بگیریم و هم به شبهات پاسخ دهیم.

شیطان به وسیله طاغیان و مشایخ سوء، نه تنها در معلوم‌ها اثر گذاشته و آنها را فاسد كرده و در علوم اثر گذاشته و آنها را با شبهه قرین كرده بلكه علما و دانشگاهی‌ها را، حوزه و دانشگاه را رها نمی‌كند. البته بزرگانی در دانشگاه و حوزه هستند كه همیشه مواظب خودشان بوده و هستند. حریم آنها محفوظ است.
مطلب دیگر این است كه: آنچه فلاسفه غرب تلاش كردند و سعی‌شان نیز مشكور باد آنست كه علم چقدر معلوم را نشان می‌دهد. اما آنچه جایش خالی است اینست كه علم چقدر عالم را اصلاح كرده است؟ این علم یك آینه‌ای است كه هم واقع را نشان می‌دهد هم درون را. كمبود ما از اینجا شروع می‌شود و قهراً با این كمبود، وحدت رخت بر می‌بندد و بسیاری از بركات می‌رود و رذایل به جای آنها می‌نشیند. كمبود، آنست كه بشر درباره این علوم كه چهره‌ای به واقع و چهره‌ای هم به عالم دارد فقط تك بعدی تلاش كرد.
اگر كسی چهار تا كلمه یاد گرفت و گفت انا اعلم منه، این تریبون شیطان است. اگر ما خودمان را ساختیم هرگز دیگران را كم نمی‌گیریم. كسیكه اخترشناس است دارد آیات تكوینی سپهر را تفسیر می‌كند، او كه بحرشناس است، آنكه گیاه‌شناس است، آنكه جانورشناس یا داروشناس است همه مفسران كتاب تكوین خدایند. قهراً كسی، كسی را طرد نمی‌كند. اگر عالم ببیند چه اندازه علم در او اثر كرده و ساخته شده هیچ مشكلی پیش نمی‌آید.
اگر ما حوزویان و دانشگاهیان خود را ساختیم و علم را آینه قرار دادیم و بفهمیم كه این علم را از طرف معلم – علَّم الانسان ما لم یعلم - نشان دهیم نه به طرف معلوم نه به طرف عالم، آنگاه تمام لذت‌ها بهره ماست. به ما گفته‌اند اگر عالم شدی آینه دستت هست به روی معلم نگاه‌دار. آنگاه كه واقع را درباره زمین و آسمان و شمس و قمر فهمیدی تو كه نمی‌خواهی برای همیشه زمین‌شناس و آسمان‌شناس باشی. اگر ذات اقدس اله فرمود: شمس و قمر را عبادت نكن ماه را نپرست ماه آفرین را بپرست، در همین راستاست.
آیت الله جوادی در مورد برخوردها فرمود: ما دو جور به هم می‌خوریم: یك وقت با خودی و یك وقت با غیرخودی. چگونه؟ در مورد اول مثلاً شما در كوثرهای زلال كه نگاه كنید چهره‌تان را شفاف می‌بینید اما اگر خودت آن را به هم زدی نه درونش را نشان می‌دهد نه بیرون را. در مورد دوم: مثلاً اگر یك آب گل آلودی به استخر زلال راه پیدا كند لجن به همراه می‌آورد و بساط استخر پاك را به هم می‌زند آنگاه استخر نه درون خود را نشان می‌دهد نه بیرون را.
حال در این استخر زلال قرآن و عترت، چرا آدم درونش را نبیند؟ بیرونش را نبیند؟ خودش را نبیند و لذت نبرد؟ یا خودمان آن را برای هیچ، برای مردار، بهم می‌زنیم و یا خدای ناكرده نفوذ پیدا می‌كند و بخشی از لجن گل‌آلود به این كوثر انقلاب می‌رسد. سعی امام و شهدا و بزرگان و مجروحان و جانبازان و آزادگان كه این استخر، قطره قطره خون شهداست، خدای نكرده آلوده می‌شود. آن وقت نه درونش را می‌بینیم نه بیرونش را. نتیجه بحث اینكه.
1. مسئله اسلامی شدن دانشگاه یك بحث خاص خودش و همایش مخصوص خودش را دارد. 2. وحدت وفاق ملی و سران سه قوه و مجمع تقریب و مجمع جهانی اهل بیت بركات خاص خودش را دارد. 3. حوزه و دانشگاه اگر بخواهند در مقام وحدت سخن بگویند باید ارزیابی كنند كه خطر اختلاف چیست. 4. كار اساسی حوزویان و دانشگاهیان، معلوم و علم و عالم است. 5. بیگانه در آن دو بخش نفوذ پیدا كرده. 6. مواظب باشیم در بخش دیگر نفوذ پیدا نكند. 7. تنها راهش آن است كه آینه شویم. آینه شو تا بردت سوی دوست، كوی دوست. آنوقت دیگر اختلافی نیست.
آسیب شناسی وحدت حوزه و دانشگاه فرع بر آسیب شناسی اختصاصی حوزه و آسیب شناسی اختصاصی دانشگاه است. به عبارتی دیگر هر دو نهاد حوزه و دانشگاه در خصوص كاركردهای اختصاصیشان باید به تنهایی پاسخگو باشند و مشاهدة كوتاهی در این زمینه نیازمند آسیب شناسی اختصاصی هر یك از این دو نهاد میباشد. برای مثال اگر حوزه در تربیت كمی و كیفی محقق یا مبلغ مشكل دارد، باید با انجام یك آسیب شناسی كارشناسانه علل و دلایل آن را شناسایی كرده و با انجام اصلاحات در صدد رفع مشكلات برآید. دانشگاه نیز اگر در حل مشكلات صنعتی و اقتصادی و ... ناتوان است به همین طریق باید به آسیب شناسی و درمان خود بپردازد. هر چند در اینجا باید اعتراف كرد كه هر یك از نهادهای اجتماعی (از جمله حوزه و دانشگاه) حتی در انجام كاركردهای اختصاصی خود با دیگر نهادهای اجتماعی ارتباط و تعامل خواهند داشت، اما این تعاملات و تداخلات به حدی نیست كه وحدت حوزه و دانشگاه و آسیب شناسی آن اهمیت چندانی یابد.
    اما در مورد كاركردهای مشترك نهادها یا در جایی كه هر یك از نهادها مدعی ایفای نقش هستند، برای انجام بهینة كاركردها نوعی وحدت یا هماهنگی مورد نیاز خواهد بود. در چنین حوزههای مشتركی وحدت حوزه و دانشگاه معنای واضحی یافته و مشاهدة اختلال در عملكرد چنین حوزههایی نیازمند آسیب شناسی وحدت حوزه و دانشگاه خواهد بود. بر این اساس اگر آسیب شناسی اختصاصی حوزه و دانشگاه انجام نشده باشد یا اصولاً زمینة مساعدی برای آسیب شناسی هر یك از آنها وجود دارد؟ آیا در آسیب شناسی حوزه و دانشگاه رعایت تعادل و توازن و عدالت صورت گرفته است؟ اگر احساس شود كه در این خصوص به هر طریقی رعایت عدالت نمیشود، زمینة وحدت قدری تیره خواهد شد. علی رغم ضرورت و اهمیت بسیار آسیب شناسی اختصاصی حوزه و دانشگاه، در حال حاضر از این بحث عبور كرده و به مسئلة اصلی میزگرد یعنی آسیب شناسی وحدت حوزه و دانشگاه میپردازیم. برای بحث و بررسی در این خصوص سؤالات زیر قابل طرح است:
    اصولاً آیا ضرورتی برای وحدت حوزه و دانشگاه وجود داشته است؟ چرا كه اگر ضرورتی برای این وحدت وجود نداشته باشد، آسیب شناسی وحدت حوزه و دانشگاه نیز معنایی و ضرورتی نخواهد داشت.
    وجه ضرورت طرح وحدت حوزه و دانشگاه چه بوده است؟ به عبارت دیگر وحدت حوزه و دانشگاه قرار بوده چه هدفی را محقق سازد؟ چرا كه آسیب شناسی در راستای شناسایی علل و دلایل فاصله از هدف مورد نظر معنا دار خواهد بود.
    برفرض اینكه وحدت حوزه و دانشگاه در زمان طرح آن بحثی ضروری بوده اما
آیا كماكان آن ضرورت وجود دارد؟ به عبارت دیگر آیا وجه ضرورت وحدت حوزه و دانشگاه تابعی از شرایط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و .... نیست؟ اگر وجه ضرورت وحدت حوزه و دانشگاه قبل از انقلاب ساقط كردن رژیم استبدادی و در طول دفاع مقدس ............ بوده باشد، میتوان گفت كه این هدف تا حد زیادی محقق گردیده و حتی اگر محقق نشده باشد و وجه ضرورت وحدت تغییر یافته باشد، باز هم آسیب شناسی معنا و اهمیتی نخواهد داشت. 
  

برچسب ها : آسیب شناسی وحدت اسلامی ،
پنجشنبه 13 اسفند 1388
نویسنده : حسن طاهری ,   ,  نظرات ( )