مقدمه
آیا عقل در قلمرو دین جایی دارد؟ جایگاه و نقش آن در قلمرو دین چیست؟ آیا نقش عقل صرفاً در مقام تعلیم و فهم گزاره‌های دینی است، یا عقل در مقام تبیین و تعلیل نیز نقش دارد؟ نقش ایمان در دین چیست؟ فرآیند ایمان‌آوردن دارای چه مراحلی است؟ آیا ایمان متكی بر عقل است یا آنكه «دل دلایلی خاص خود دارد، كه عقل آن دلایل را نمی‌شناسد» و برای ایمان،‌ همان ادله دل كافی است؟ تا چه اندازه باید ایمان را عقلانی كرد و اصلاً تا چه اندازه می‌توان بر عقل اعتماد كرد؟ آیا عقل و ایمان جمع شدنی‌اند؟
این مسائل و مسائل دیگری كه از دیرباز مورد توجه فیلسوفان و الهی‌دانان بوده است، از اهم مسائل فلسفه دین معاصر به شمار می‌رود. دیرینه پای بودن این مسائل، آن را از محور توجه قرار گرفتن نینداخته است و پاسخ‌های داده شده به آن نیز هرآینه مورد بازنگری و تأمل دوباره قرار گرفته و می‌گیرند. هر نسل از نو این مسأله را مورد كاوش قرار می‌دهد و پاسخ‌های ویژه خود را به آن می‌یابد، زیرا ایمان از حیاتی‌ترین مسائل بشری است كه با همه وجود انسان سر و كار دارد و كل هستی او را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد.
عقل نیز ابزار سنجش و ارزیابی انسان است. بنابراین هر نسل حق دارد پاسخ مسأله را خود بیابد و در این باره از آرای پیشینیان خود نیز بهره می‌جوید و درباره مسأله عقل و ایمان و ابعاد آن روشن‌تر می‌اندیشد.
مسأله رابطه عقل و ایمان، ریشه بسیاری از مباحثی است كه در طول تاریخ در جهان اسلام و مسیحیت و سایر ادیان، پدید آمده است. مباحثی از قبیل «عقل و وحی»، «ظاهر‌گرایی و تأویل‌گرایی»، «علم و دین»، «عقل‌گرایی و ایمان‌گرایی»، هر كدام شاخه‌ای از شاخه‌های این مسأله‌اند.

تعریف دین
پیش از بررسی نظریه‌هایی كه در این زمینه عرضه شده، باید معلوم كرد كه مراد از «دین» و «عقل» چیست. مراد از‌ «دین»، مجموعه معارف (نظری و عملی) قدسی است؛ یعنی مجموعه گزاره‌های ناظر به واقع و ناظر به عمل، كه حول محور قدسی شكل گرفته‌اند، در اینجا باید این قید را نیز اضافه كنیم كه مراد، مجموعه معارف دست اول است كه معمولاً در متونی مقدس گرد آمده‌اند، تا اینكه تفاسیر مختلف از این معارف را از تعریف دین خارج كنیم. اگر همین تعریف را بر اسلام تطبیق كنیم. دین اسلام عبارت می‌شود از: «مجموعه‌ معارفی كه در نسبت با خداوند تدوین یافته و در متن مقدس قرآن و سنت گرد آمده‌اند».
تعریف ایمان
در تعریف ایمان، قرن‌ها میان متكلمان، فیلسوفان و الهی‌دانان مسلمان و مسیحی و پیروان دیگر ادیان اختلاف‌نظرهای جدی وجود داشته و دارد. بیشترین اختلاف‌ها بر سر داخل كردن سه موضوع در تعریف ایمان است: اول علم، دوم اراده و سوم عمل. بسیاری از فیلسوفان و متكلمان شیعه ایمان را همان علم،‌ علم جزمی و یقینی، می‌دانند. برخی از شیعیان و نیز اغلب اشاعره و مرجئه ایمان را عملی ارادی، یعنی تصدیق می‌دانند و حتی برخی از مرجئه اقرار زبانی را كافی می‌دانند. خوارج عمل را جزء ایمان می‌دانند و فاسق را خارج از حوزه ایمان می‌شمارند.
اما به نظر می‌رسد ایمان چیزی بیش از علم است و عمل خارجی در آن دخالتی ندارد. ایمان تصدیق قلبی است كه به اراده و اختیار انسان و در پی علم یا باور تحقق می‌یابد و عمل خارجی از لوازم ایمان است و نه جزء ماهیت آن. اقرار به زبان نیز جزء ماهیت ایمان نیست، بلكه آن نیز مانند سایر عمل‌های خارجی از لوازم ایمان است.
نكته با اهمیتی كه ممكن است پذیرش آن برای آشنایان با فلسفه و حكمت اسلامی اندكی سنگین باشد،‌فراتر بودن ایمان از علم و اختیاری بودن آن است. برای اینكه این مسئله روشن گردد توجه به شواهد زیر راه‌گشاست:
1. امر به ایمان و نهی از كفر: اگر ایمان خارج از حوزه اختیار انسان بود، درخواست آن از سوی خداوند با حكمت او تنافی داشت. در آیات زیادی از قرآن كریم امر به ایمان و نهی از كفر به چشم می‌‌خورد.
2. جرم دانستن كفر و نكوهش كفار و وعده عذاب به آنها: این نكوهش تنها در صورت اختیاری بودن ایمان و كفر معنا پیدا می‌كند.
3 . نفی اكراه: نفی اكراه در دین دلالت بر اختیاری بودن ایمان دارد.
4 . فراخوانی برای عبرت‌گیری از كفار: آیاتی كه به عبرت‌گرفتن از سرنوشت كفار و ایمان آوردن فرا می‌خوانند به طور ضمنی به اختیاری بودن ایمان اشاره دارند.
5 . بی‌فایده دانستن ایمان از روی ترس: آیاتی وجود دارد كه می‌گوید ایمان از سر ترس و اجبار بی‌فایده است و این نشان می‌دهد كه ایمان باید آزادانه و بدون اجبار و فشار باشد تا ارزش پیدا كند.
6 . تصریح به اختیاری بودن ایمان: در آیاتی از قرآن تصریح شده است كه پس از آمدن تذكرات انبیاء مردم آزادند كه اگر خواستند راه خدا را برگزینند و این چیزی جز ارادی بودن ایمان نیست.
در همه موارد باید توجه داشت كه علم امری اختیاری نیست،‌ هر چند مقدمات آن اختیاری است. اما آنچه در این شواهد آمده است چیزی فراتر از علم و پس از آن است و آن تصمیم ویژه‌ای است برای اینكه انسان تسلیم اراده خداوند بشود و ربوبیت او را تصدیق كند.
همچنین باید توجه داشت كه ابلیس و دیگر شیاطین جنی، خدا را می‌شناسند و به او علم دارند، اما با طغیان خود كافر شدند و ایمان خود را از دست دادند. معنای كفر ابلیس، این نیست كه او شناخت خدا را از دست داده است.

تعریف و كاركردهای عقل
عقل نیروی دراكه آدمی است كه هم به كار فهم می‌آید و هم استدلال‌گر است. همچنین، عقل نیروی نقاد نیز هست. شهود حقایق عقلانی، مانند بدیهیات اولیه و اصول ریاضیات و منطق نیز از كارهای عقل است. در مباحث پیش‌رو همه این معانی مدنظر هستند.
عقل كاركردهای مختلفی دارد. درباره ارتباط عقل و دین، شش نقش متفاوت برای عقل قابل تصور است؛ یعنی نقش عقل را در شش مقام می‌توان در نظر گرفت: 1) در مقام فهم معنای گزاره‌های دینی؛ 2) در مقام استنباط گزاره‌های دینی از متون مقدس؛‌3) در مقام انتظام بخشیدن به آنها؛ 4) در مقام تعلیم گزاره‌های دینی؛ 5) در مقام اثبات گزاره‌های دینی و 6) در مقام دفاع از آنها.
پرواضح است كه جامعه دینی در مقام استنباط و فهم و تعلیم گزاره‌های دینی از عقل بهره می‌جوید. موافقان و مخالفان دخالت عقل در دین، بر این سه كاركرد اتفاق‌نظر دارند. كاركرد چهارم عقل، یعنی انتظام بخشی به گزاره‌های دینی، نیز چندان محل اختلاف نیست. حتی ایمان‌گرایان كه در صفحات آتی با آنان بیشتر آشنا خواهید شد، و ظاهرگرایان نیز مجموعه ناهماهنگی از گزاره‌های دینی را نمی‌پذیرند. انسجام و سازواری درونی میان مجموعه گزاره‌های دینی، كمترین شرط مقبولیت آن نظام است و بدون آن، التزام به نظام معارف دینی بی‌معناست. حتی افراطی‌ترین ایمان‌گرایان، مانند كركگور، هر چند ورود در عرصه دین را با تن دادن به تناقض میسر می‌دانند، اما این تناقض در واقع تناقض ایمان دینی با عقل غیر دینی است.گزاره‌های دینی باید به نحوی با هم تلائم پیدا كنند؛ زیرا با وجود ناهماهنگی درونی، التزامی در كار نیست به كدام یك از طرفین نقیض می‌توان ملتزم شد؟ البته ایمان‌گرایان در مجموعه باورهایشان وجود تناقض را می‌پذیرند، اما به زعم ایشان، تناقض داشتن باورهای دینی با باورهای غیردینی، به ایمان دینی لطمه‌ای نمی‌زند، بلكه زمینه تحقق آن را فراهم می‌آورد.
اما درباره دو نقش اثبات و دفاع از گزاره‌های دینی، اختلاف بر سر این است كه آیا گزاره‌های دینی را باید به مدد عقل به اثبات رساند و از آنها در برابر اشكالات و شبهات دفاع عقلانی كرد یا نه؟ به عبارت دیگر، آیا برای تعیین اعتبار گزاره‌های دینی، باید آنها را عقلانی كرد؟ رد یا قبول نظام اعتقادات دینی بر چه پایه‌ای است؟ اگر عقل دخالتی دارد،‌نقش آن تا چه حد است؟ ایمان و تعبد،‌ چه نقشی می‌توانند داشته باشند؟ آیا عقل و ایمان، در اعتبار نظام‌ باورهای دینی، جمع‌شدنی‌اند؟ چگونه می‌‌توان میان نظام‌های مختلف باورهای دین، یكی را برگزید؟ اختلاف بر سر نقش ایمان و عقل در این مقام است. از میان نظریه‌های مختلف می‌توان به سه نظریه مهم‌تر اشاره كرد:
1) ایمان‌گرایی؛ 2) عقل گرایی حداكثری؛ 3) عقل‌گرایی معتدل.
1 . ایمان‌گرایی
«ایمان‌گرایی دیدگاهی است كه نظام‌های اعتقادات دینی را موضوع ارزیابی و سنجش عقلانی نمی‌داند.» ایمان‌گرایان برای تأیید اعتقادات خود، به دلیل و برهان متوسل نمی‌شوند و اصلاً كوشش برای استدلالی كردن دین را كوششی ناروا می‌شمارند. در نظر آنان دین قلمرو عقل و كاوش‌های آن نیست، بلكه قلمرو دیگری است؛ مثلاً قلمرو عشق است یا قلمرو بازی ایمان است،‌ یا قلمرو خطر كردن است یا چیزهایی از این قبیل. در نظر برخی از آنان،‌ اگر شخص مؤمن در پی آن باشد كه برای دین و ایمان خو قرینه و دلیلی دست و پاكند، به منزله آن است كه عاشقی بخواهد عشق خود را به تأیید دیگران برساند و اگر آنها تأیید كردند كه وی عاشق است، آن‌گاه عشق‌ورزی كند، وگرنه دست از عشق خود بشوید. اندیشه ارزیابی و سنجش عقلانی ایمان،‌خطایی فاحش و حاكی از فقدان ایمان راستین است. ایمان دینی همان پروای نهایی انسان است،‌كه اگر بخواهیم آن را به تأیید ادله بیرونی (بیرون از ایمان و دین) برسانیم.
عقل و دین
در واقع ایمان نداریم و به جای پرستش واقعیت غایی (خداوند)، علم و منطق و عقل را پرستیده‌ایم.
به اشاره باید گفت كه ایمان‌گرایی در جهان اسلام پدید نیامد؛ زیرا آموزه‌های قرآنی و سنت پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ همواره به تدبر و تعقل توصیه كرده‌اند و مؤمنان را از ایمان نامعقول باز داشته‌اند. اما در متون مقدس و آموزه‌های اصلی مسیحیت زمینه‌های زیادی وجود دارد كه موجب پیدایش چنین گرایشی شده است؛ از جمله می‌‌توان به آموزه‌های تثلیت،‌تجسد و حلول،‌گناه ذاتی (اولیه)،‌ مرگ فدیه‌وار مسیح، همچنین به بخش‌هایی از عهد جدید در مبارزه با فلسفه (كه مظهر عقلانیت آن عصر بوده است) از رسالات پولس، اشاره كرد.
ما می‌توانیم دو نوع ایمان‌گرایی افراطی و معتدل را از یكدیگر باز شناسیم. نماینده ایمان‌گرایی افراطی، سورن كركگور (1813 ـ 1885) فیلسوف و الهی دان دانماركی است كه او را پدر اگزیستانسیالیسم لقب داده‌اند، و نماینده ایمان‌گرایی تعدیل شده نیز لودویگ ویتگنشتاین (1889 ـ 1951)، فیلسوف اتریشی است.
ایمان‌گرایی افراطی
كركگور معتقد است كه عقلانی كردن ایمان،‌ امری متناقض (پارادوكسیكال) است. وی می‌گوید:
بدون خطر كردن،‌ ایمانی در كار نیست. ایمان دقیقاً تناقض میان شور بی‌كرانِ روح فرد و عدم یقین عینی است. اگر من قادر باشم خداوند را به نحو عینی دریابم،‌ دیگر ایمان ندارم، اما دقیقاً از آن رو كه قادر به این كار نیستم، باید ایمان آورم. اگر بخواهم خویشتن را در وادی ایمان ایمن دارم، باید همیشه در آن عدم یقین عینی درآویزم تا در ژرفای آب، در عمقی ژرف‌تر از هفتاد هزار فاتوم (هر فاتوم معادل 8/1 متر است)، باز هم ایمانم ایمن بماند.
مجموعه ادله و قراین،‌ نمی‌توانند انسان را مؤمن سازند و همه آنها بی‌حاصلند؛ زیرا قاطع‌ترین دلایل نیز همواره در معرض تردید و عدم ثبات قرار می‌گیرند و همیشه احتمال وجود قراین و ادله‌ای جدیدتر هست كه برخلاف ایمان و اعتقاد دینی اقامه گردند. بنابراین از طریق ادله و قراین نمی‌توان به ایمان محكم و تزلزل‌ناپذیر دست یافت. حتی اگر می‌توانستیم وجود خداوند را به طور قاطع اثبات كنیم، ایمان آوردن محال می‌شد؛ زیرا در آن صورت آنجا علم داشتیم نه ایمان.
ویژگی‌های ایمان
برای فهم مقصود كركگور، باید مفهوم ایمان را از نظر او بررسی كرد ویژگی‌های آن را برشمرد. ایمان، تعهد شورمندانه از سر اراده است. او سه ویژگی اساسی برای ایمان قائل است:
1 . اول آنكه ایمان مستلزم تعهد و التزام است. التزام باید امری ثابت و دائمی باشد و در معرض تزلزل قرار نداشته باشد. اگر ایمان را مستند به ادله كنیم، همواره احتمال وجود ادله خلاف نیز هست و ایمان در معرض تزلزل قرار می‌گیرد. در التزام شخص به چیزی دل‌بستگی پیدا می‌كند و به آن متعهد می‌شود. این التزام به مثابه نوعی جست زدن است كه البته با خطر كردن همراه می‌شود كه در ویژگی دوم به آن اشاره می‌شود؛ مانند‌ آنكه دل را به دریا بسپریم و به درون استخری، كه نمی‌دانیم آب دارد یا نه، شیرجه برویم، یا در عین ناتوانی از شنا كردن، برای نجات محبوب خود تن به آب سپاریم و تعهد خویش را به اثبات رسانیم. این تعهد در انتظار محاسبات عقلی نمی‌نشیند و عاشقِ مؤمن را به عمل وا می‌دارد.
2 . ویژگی دوم ایمان، شورمندانه بودن آن است. لازمه ایمان تن دادن به خطر است. اگر كسی بااطمینان خاطر از محاسبات عادی، از قبیل اعتماد به قدرت بدنی و توانایی در نجات غریق، برای نجات محبوب خود اقدام كند و در این اقدام او هیچ خطری نهفته نباشد، در این صورت اقدام او حاكی از هیچ عشق و علاقه‌ای نیست؛ زیرا خطر نكرده است. شورمندی ملازم با پذیرش خطرات احتمالی است. انسان شوریده، جان و دلش را گرو می‌‌گذارد. آدمی تا در مرحله محاسبات عقلانی به سر می‌برد. هیچ‌گاه دست به خطر كردن نمی‌زند. در محاسبات عقلانی مانند یك تماشاگر بی‌طرف عمل می‌كنیم، اما در حال شورشمندی ایمان خود را درگیر بازی زندگی می‌كنیم. شخص مؤمن همه هستی خویش را در گرو او می‌‌بیند و حاضر است در راه ایمان خود هستی‌اش را نیز فدا كند. حال اگر كسی همه امور دینی برایش یقینی و مستدل شد، در اینجا احتمال خطری وجود ندارد تا ایمان بیاورد. در اینجا هیچ فداكاری در كار نیست، بلكه تجارت است، هرچه احتمال سود بیشتر باشد، جنبه تجاری عمل بالا می‌رود و جنبه ایمانی آن تضعیف می‌شود. بنابراین، متعلق ایمان باید به گونه‌ای باشد كه جنبه شورمندی را حفظ كند و مستلزم خطركردن باشد.
3 . ویژگی سوم ایمان، ارادی بودن آن است، ایمان از سنخ آگاهی نیست، از سنخ اراده و تصمیم است. تصمیم‌گیری در جایی امكان دارد كه یك طرف احتمال، خود را بر انسان تحمیل نكند. اگر ادله قاطعی به سود یك نظریه وجود داشته باشد، به طوری كه راهی و احتمالی برای انكار آن وجود نداشته باشد در رد یا قبول آن نظریه اختیاری نداریم، ادله خود را بر ما تحمیل و ما را مجبور به پذیرش نظریه می‌كنند. اما در جایی كه احتمالات متفاوتی وجود دارد، می‌توان تصمیم‌گیری كرد.
كركگور معتقد است كه متعلق ایمان باید امری متناقض‌نما (پارادوكسیكال) باشد، تا این هر سه ویژگی را برآورد. بدون تن دادن به تناقض، شورمندی لازم و زمینه تصمیم‌گیری فراهم نمی‌شود. انسان شورمند با تن دادن به تناقض نهایت شورمندی و تعهد خود را متعلق ایمان خود به نمایش می‌گذارد؛ نمونه اعلای این ایمان شورمندانه، ابراهیم ـ علیه السلام ـ است كه در ماجرای ذبح فرزند خود، كه امری خلاف عقل و متناقض با دستورات اخلاقی بود، شورمندانه‌ترین تعهد و التزام را به خداوند از خود نشان داد. وی در آن ماجرا تن به خطر داد و از فرزند خویش گذشت، حتی از باورهای عقلانی خویش نیز گذر كرد و به خداوند اعتماد نمود. ابراهیم به جای اعتماد به خود و منطق،‌ به خدا اعتماد كرد و به این وسیله خداوند را برتر از هر چیز قرار داد اگر ایمان را به وسیله منطق مورد ارزیابی قرار دهیم، در واقع منطق را برتر از خدا قرار داده‌ایم.